Hirugarren ikerketa honen emaitzak ondorioztatzen du, laburpen gisa: kultura idatzia eta egile-eskubideak ondare komun bat direla herritarrentzat –«merezimenduzko» ondarea–; plataforma teknologikoek, lehenik, eta administrazio publikoek, bigarrenik, eduki editorial babestuak baimenik gabe erabiltzea normalizatzen laguntzen ari direla (pirateriaren demokratizazioa); eta, azkenik, Gobernuko sail guztien ―ez soilik Kulturaren― erantzukizun partekatua eta erregulazio eraginkorragoa behar dela egileen eta editoreen jabetza intelektuala modu eraginkorrean babesteko.
Testuinguru horretan, funtsezkoa da legediak merkatu argi eta garden bat eratzea, jabetza intelektuala zer den eta nola berrerabili behar den definituko duena. Garrantzitsua da, halaber, merkatu horrek sortzen duen informazioa ez geratzea enpresa teknologiko gutxi batzuen esku. Arau berberak aplikatu behar dira konpainia horiek egile-eskubideak negoziatzen dituztenean, modu masiboan erabiltzen baitituzte obra babestuak.
AAk gizartean oro har eta kultur sektorean bereziki duen eraginari dagokionez, adostasun handia dago: arriskua dakar esparru guztientzat.
01Lan editorialak,
«merezimenduzko» ondarea
Galdetegiari erantzun dioten herritarren arabera, egile-eskubideak demokrazia eta gizarte-garapena indartzen dituen ondare kolektiboa dira, eta «merezimenduzko ondare» gisa hartzen dira, eta «merezimenduzko ondare» gisa hartzen dira. Hala ere, pertzepzio positibo horrez gain, informazio faltaren kezka ere badago, bereziki balio horiek gaur egun arriskuan jartzen dituen transformazio digitalaren testuinguruan. Hori dela eta, lehentasunezkotzat jotzen da Kultura eta Hezkuntza, Eraldaketa Digitala, Industria eta Justizia sailak egile-eskubideak ezagutarazteko, babesarazteko eta errespetarazteko informazio-estrategia bat bultzatzea.
% 83,7herritarren % 83,7aren ustez, egileen eta editoreen jabetza intelektualaren eskubideak errespetatzeak kanpo-eragin positiboak ditu gizartean.
Merezimenduzko ondare hori multinazional teknologiko batzuen interes enpresarialek bultzatutako erabileren (erabilera meritu-gabeak dei genitzake) mehatxupean dago. Gizartearen zati handi batek (% 67,6) uste du ez dagoela nahikoa informazio egile-eskubideei buruz eta inoiz baino beharrezkoagoa dela (% 88,7) herritarrei hobeto azaltzea zein diren haien onurak eta teknologiaren erabilera desegokiaren arriskuak.
Egile-eskubideei buruz eskuragarri dagoen informazioari buruzko pertzepzioa
Ez dago egile-eskubideei buruzko informazio nahikorik.
Orain, inoiz baino gehiago, hobeto azaldu beharko litzaioke jendeari zer onura dakarten egile-eskubideek.
Zer erakundek zuzendu beharko luke egile-eskubideei buruzko lan informatiboa?
% 51,9
Gobernuak (estatu mailakoa, erkidegokoa eta tokikoa)
% 30,7
Federazioek, elkarteek eta kultur kudeaketako erakundeek
% 17,4
Editoreek eta komunikabideek
02Gizarteak jardunbide desegokiak arbuiatzea
Gizarteak berrikuntzaren eta kulturaren aurkako mehatxutzat hartzen ditu egile-eskubideen inguruko zenbait jardunbide desegoki ─plagioa, ordaindu gabeko kopia, obrak baimenik gabe erabiltzea AA trebatzeko edo ez ordaintzea prentsako clippingak erabiltzeagatik─.
Erakundeen eredugarritasunik ezak eta teknologia handien eraginak –alborapen kognitiboak indartzen dituztenak– jardunbide horiek normalizatzen laguntzen dute. Ondorioz, eragin negatiboak sortzen dira kultura idatzian eta sektorearen iraunkortasunean, pentsamendu kritikoa ahultzen da eta arrisku sozialak areagotzen dira, hala nola manipulazio informatiboa eta berdintasunik eza; aldiz, administrazioen eredugarritasuna zalantzan jartzen da herritarren aurrean. Ezinbestekoa da, beraz, sektore publikoak irmotasunez jardutea, bai eta erregulazio eraginkor bat ere, sortzaileak eta editoreak babeste aldera.
Egile-eskubideak, funtsezko zutabeak gizarte justua, sortzailea eta lan intelektualari dagokionez errespetuzkoa bermatzeko.
Jasangarritasunari kalte egiten dioten jardunbideak
% 87,8
Edukiak plagiatzea eta norberak sortua balitz bezala argitaratzea
% 82,2
Kopiak egitea ordaindu gabe eta egileekin edo editoreekin hitzartu gabe
% 81,3
Ez ordaintzea clippingaren erabilerabileragatik prentsan
% 76,3
Lanak baimenik gabe erabiltzea AA trebatzeko
Jardun horien jatorria
Jabetza intelektualari dagokionez, ez dago loturarik erakundeek egiten dutenaren eta gizarteak haiengandik espero duenaren artean.
Alborapenak eta Herri Administrazioa
Jabetza intelektualaren esparruko jardunbideak sustatzen dituzten eta eduki editorialen legez kanpoko kontsumoaren jatorri diren alborapen kognitiboak edo lasterbide mentalak. Alborapen horiek erruaren pertzepzioa murrizten dute, arau-haustea arrazionalizatzen dute eta gizartean duten onarpena normalizatzen dute. Horiek identifikatzea lagungarria da ulertzeko zergatik jarraitzen duen edukien legez kanpoko kontsumoak hain hedatuta egoten eta zergatik ari den handitzen, baita kultura idatzia baloratzen dutela diotenen artean ere
Autoritate-alborapena
Autoritate-alborapena
Mezu eta zigor argirik ez egotea pirateatzeko baimentzat hartzen da
Berehalako sariaren alborapena
Berehalako sariaren alborapena
Eduki piratetara berehala eta erraz jotzeak legez kanpoko jardunbidea indartzen du
Normaltasunaren eta kontsentsu faltsuaren alborapena
Normaltasunaren eta kontsentsu faltsuaren alborapena
«Jende guztiak egiten du» usteak lausotu egiten du norbanakoaren erantzukizuna
Kausa kanpoko eragileei egoztearen ondoriozko alborapena
Kausa kanpoko eragileei egoztearen ondoriozko alborapena
Kontsumitzaileak salneurriei edo argitaletxeei egozten die errua, pirateria zuritzeko
Ainguratze-alborapena
Ainguratze-alborapena
Legezko salneurria pirataren doakotasunarekin konparatzen da, eta ordainketa arbuiatzen da
Auto-justifikazioaren alborapena
Auto-justifikazioaren alborapena
Legez kanpoko jarduera egileentzat onuragarria balitz bezala azaltzen da
Iragarpen autobetea eta berrespenaren alborapena
Iragarpen autobetea eta berrespenaren alborapena
Legez kanpoko edukiak zenbat eta gehiago bilatu eta eskuratu, orduan eta justifikazio eta froga gehiago aurkitzen dira portaera sozialki onartutzat hartzeko
Eskuragarritasun kognitiboaren alborapena
Eskuragarritasun kognitiboaren alborapena
Garrantzi handiagoa baliabide teknologikoari obraren balioari berari baino
Erakundeen jardunbideek areago indartzen dituzte alborapen horiek guztiak, bereziki Administrazioek eurek aktibatzen eta legitimatzen dituztenean. Era horretara, pirateria ez ezik, eduki editorialen baimenik gabeko gainerako erabilerak ere justifikatzen dituzte.
Teknologikoei oztopoak jartzea eta kultura babestea legedia eraginkorraren bitartez
% 87,9% 87,9k uste du araudia eskasa dela, Administrazioek boterea eman baitiete teknologikoei, eta orobat uste du egileen eta editoreen jabetza intelektualeko eskubideek kanpo-ondorio positiboak eragiten dituztela gizartean.
Araudi eraginkorrik ez egoteak ondorioz ekarri du monopolioak indartzea, zerga-ihesa, desinformazioa eta lan kulturalen erabilera bidegabea, ordainik gabea. Galdetegiari erantzun dioten pertsonek uste dute Administrazioek boterea eman diotela teknologikoei eta «irizpiderik eta kontrolik gabe eta amore emanez» osatzen dituztela legeak; lautik hiru dira iritzi horren aldekoak.
Kulturaren esparrua
% 74,11ek uste dute idazleen eta editoreen lanak aitorpenik eta ordainketarik gabe erabiltzea ez dela jardunbide egokia, arriskuan jartzen baitu sektorearen jasangarritasuna.
Gizartearen esparrua
Hainbat arrisku identifikatzen dira, hala nola pentsamendu kritikoa, informazioaren manipulazioa, gizarte-kontrola eta desberdintasunak handitzea. Alderdi horiek arautzea premiazkoa dela uste dute herritarren % 64k.
Ospearen ikuspegia
Galdetegiari erantzun diotenen artean, % 96k uste dute Herri Administrazioek jardunbide horiek egitea enpresa pribatuek egitea bezain larria edo are larriagoa dela, zalantzan jartzen baita erakundeen eredugarritasuna.
03 Erakundeen eredugarritasuna eta egile-eskubideak: herritarren eskakizuna
Gizarteak argi ezagutzen ditu zein diren eduki editorialen erabilerari dagozkion jardunbideak, erakunde publikoak egiten ditu eredu ez izatearen erantzule, eta egile-eskubideak babestu daitezen eta egileen eta editoreen lana errespetatu dadin, informazioa, hezkuntza eta politika iraunkorrak eskatzen ditu.
Norena da egile-eskubideak babestearen erantzukizuna?
Galdeketari erantzun diotenen ustez, Administrazioek uko egin diote egile-eskubideak babesteko zereginari. Aipatzen dute ez dagoela sentsibilizazio-kanpaina nahikorik, isun eraginkorrik eta erakundeen lidergorik pirateria digitalari eta baimenik gabe lanak hezkuntzan zein kulturan eta, orain, adimen artifizial sortzailearen garapenean erabiltzeari dagokionez.
% 88,7% 88,7en ustez garapen jasangarria lotuta dago egileen eta editoreen eskubideen babes egokiarekin.
Egile-eskubideak eta Herri Administrazioak
Herri Administrazioen jokabideari buruzko pertzepzioa:
Oro har, gizarteak arbuiatu egiten du Administrazioek lan editorialak berrerabiltzea eskubideen titularrei ordaindu gabe
% 73,7
Ez du jardunbide egokitzat hartzen legeak egitea egile-eskubideen ordainketa saihesteko helburuarekin.
% 74,1
Ez da onargarria edukiak ordaindu gabe zabaltzea.
% 95,8
Herri Administrazioek jardunbide ez egokiak erabiltzea enpresa teknologiko batek egitea bezain larria edo larriagoa da ikuspegi etikotik.
Pertzepzio horrek adierazten du gizartearen eskakizuna handia dela erakundeen eredugarritasunari dagokionez.
Erakundeen jokabideak ondorio zuzena du herritarrengan. Administrazioek eta ikastetxeek egile-eskubideak errespetatu gabe edukiak berrerabiltzen dituzten pertzepzioak aktibatu egiten ditu aurreko multzoan aztertutako alborapen kognitiboak, zeinaren arabera normalizatu egiten den pirateria, murriztu egiten den erruduntasuna eta higatu egiten den bai erakundeen aginpidea bai eduki kulturalengatik ordaintzeko borondatea. Erakundeen eredugarritasuna desiragarria ez ezik, ezinbestekoa ere bada dinamika horiek geldiarazteko.
Herri Administrazio gardena egile-eskubideei dagokionez
Nola ikusten da Herri Administrazioa egile-eskubideen babesean duen parte hartzearen arabera?
Egile-eskubideen babesak eragin oso positiboa du Administrazioen irudian. Herritarren diskurtsoaren baitan aurkarien arteko harreman adierazgarria gertatzen da, eta oso kontuan hartu behar da.
Egile-eskubideak babesten dituen Administrazioa
- Serioa eta eraginkorra.
- Arduratsua, gardena eta justua.
- Ondarea eta aktibo kulturala zaintzen du.
- Gizarteagatik eta herrialdeagatik arduratzen da.
- Aktiboa eta borrokalaria.
- Demokrazia heldua.
- Epe luzera begira jarduten du.
Egile-eskubideak zaintzen ez dituen Administrazioa
- Lasaia eta eraginkortasunik gabea.
- Arduragabea, iluna eta bidegabea.
- Ez du bere ondare kulturala zaintzen.
- Ez da gizarteagatik kezkatzen edo ez zaio interesatzen.
- Paso egiten du eta ez da aktiboa.
- Demokrazia hauskorra eta zaurgarria.
- Epe laburrera begira jarduten du.
Galdetegiari erantzun diotenek 4 neurri mota eskatzen dituzte
01
Kontzientziazio kanpaina orokorrak eta mezu argiak erosketa digitaleko kanaletan.
02
Hezkuntzari eta prestakuntzari begirako ekimenak ikastetxeetan, unibertsitateetan eta kultura-guneetan.
03
Ikuskaritza errealak eta zigor eraginkorrak, bai partikularrei bai erakundeei zuzenduak.
04
Egile-eskubideak ordaintzea eduki editorialak berrerabiltzeagatik.
Kulturaren jasangarritasunaren oinarriak
Herritartasunak legegintzan gardentasunez jokatzea, kultura Estatuaren estrategia-ardatz gisa aitortzea eta sortzaileen lanerako baliabide egonkorra bermatzea proposatzen du, kontzeptu hauek berak definitzen dutelarik egin behar den tratamendua, ekonomiaren teoriaren arabera, merituzko ondasun baten gainean. Eskakizun hauek, idatzizko kulturaren eta argitalpen-sektorearen jasangarritasuna bermatzeko beharrezko zutabe gisa adierazten dira.
04 Kultura idatzia arriskuan AAren ondorioz
Adimen artifizialak lilura zein beldurra eragiten ditu. Haren hedadurak algoritmorantz eramaten du edukiaren balioa, eta arriskuan jartzen ditu giza talentua, aniztasuna eta kultura-ondarea.
Herritarrek egile eta editoreentzako araudi argia eta benetako babesa eskatzen dute, jabeturik baitaude kultura idatzia dela defentsarik onena gehiegikeria teknologikoaren aurrean.
AA sortzailearen erabilera
Adimen artifiziala gure egunerokoaren pate da, eta gero eta gehiago erabiltzen da aurretik dauden edukiei dagokienez.
% 59,3k
noiz edo noiz erabili dute AA sortzailea
% 55ek
erabili dute azken hilabetean
% 72,3k
lehendik dauden testuen gainean erabiltzen dute (webguneak, hezkuntzaren arloko liburuak)
Gizartearen anbibalentzia: lilura eta beldurra
AAren ahalmenarekiko jakin-mina eta deshumanizazioaren beldurra, kontrako bi sentimendu horien artean dago gizartea.
Herritarren JARRERAK ANBIBALENTEAK dira AAren aurrean.
Kultura idatzia gizakiaren ahaleginarekin eta pentsamendu kritikoarekin lotzen da; AA, aldiz, automatikotzat, uniformetzat eta despertsonalizatutzat hartzen da.
AAren arriskuen aurrean, arautu eta sortzaileak babestu
Gehienen ustez, AA arrisku handikoa da eta Estatuari araudi argia eta eraginkorra eskatzen dio
Edonola ere, galdeketari erantzun diotenak oso kritikoak dira Administrazioak orain arte jardun duen moduarekin.
% 89 % 89k egileen eta editoreen babes egokiarekin lotzen dute aurrerapen jasangarria.
Kultura eta hezkuntza funtsezko mugarritzat hartzen dira, adimen artifizialak eragiten dituen erronken aurrean gizartea sendotzeko. Ildo horretatik, % 89k egileen eta editoreen babes egokiarekin lotzen dute aurrerakuntza jasangarria. Irakurketa, pentsamendu kritikoa eta sortzaileen babesa funtsezko tresnatzat hartzen dira gizakiaren garapena eta garapen kulturala zaintzeko teknologiak gero eta gehiago menderatzen duen ingurunean.
Administrazioak AAren erregulazioari dagokionez betetzen duen zereginaren pertzepzioa
% 88,3
Kultura idatzia gehiegikeria teknologikoaren eta AAren arriskuei aurre egiteko modurik egokiena dela uste dute, eta babes hori etorkizuneko estrategiatzat hartzen dute, talentua babesten dute eta homogeneizazio kulturala geldiarazten dute.
% 72,7
Uste dute Herri Administrazioek ez dutela erantzukizun hori betetzen, lehentasuna ematen dietelako enpresa teknologiko handiei sortzaileen eskubideen aurrean.
% 62,5
Uste dute gutxi babesten direla, edo ezer ez, egileak eta editoreak.
% 37,5
Uste dute “asko edo nahikoa” egiten dela; baina horien artetik % 86k onartzen dute ez dakitela nola egiten den babes-lan hori, agerian utziz erakundeen gardentasunik eta komunikaziorik eza.
05 ZOOM: Adimen artifizial sortzailea
Adimen artifizial sortzailearen gizarteratzeari eta pertzepzioari buruzko azterketa eguneratuagoa eta orekatuagoa
Ipsos-en azterketak ez bezala, Googlek eskatua eta adimen artifizial sortzailearen berehalako onuretan zentratua –informazioaren eskuragarritasuna, hezkuntza edo lana–, Qbo-k CEDROrentzat egindako txostenak ikuspegi osatuagoa eta orekatuagoa eskaintzen du. Ekarpen positiboekin batera, Ipsos-ek aztertu gabe utzitako arriskuak eta kanpo-efektuak erantsi zituen, hala nola desinformazioa, mendekotasun teknologikoa, langabezia edo AA arriskugarritzat hartzea.
Bi azterketek landutako alderdien arteko konparazioa.
Ipsos-en azterketak neurtuko gabeko alderdiak garrantzi handikoak dira, aldatu egiten dutelako AA hautemateko modua:
Desinformazioa
Desinformazioa
Qbo-k agerian uzten du herritar gehienen ustez AA arriskutsua dela informazioaren manipulazioari dagokionez. Horrek erakusten du ez dela soilik ezagutza lortzeko tresna bat, baita mehatxu bat ere kalitate demokratikoarentzat eta pentsamendu kritikoarentzat.
Mendekotasun teknologikoa
Mendekotasun teknologikoa
Oro har pentsatzen da AAk handitu egiten duela pertsonen eta gizarteen zaurgarritasuna teknologiaren aurrean. Horrek arrisku handiak sortzen ditu autonomiaren galerari eta gizarte kontrolari dagokionez; Ipsos-ek ez zuen hori aztertu.
Langabezia
Langabezia
Qbo-k adierazten du herritar askorentzat AA negatiboa dela lanarentzat, eta zuzenean lotzen dute langileak ordezkatzeko beldurrarekin eta lanaren prekarizazioarekin. Ipsos-ek ez zuen aintzat hartu, ez zen, beraz, eragin ekonomikoaren ikuspegi osoa aurkeztu.
Arriskuaren pertzepzioa
Arriskuaren pertzepzioa
Herritar askorentzat AA arriskutsua da, berritzailea baino gehiago, eta horrek aditzera ematen du gizartea kezkatuta dagoela hark kulturan, gizartean eta etikaren esparruan dituen ondorioekin. Ñabardura kritiko hori ez zen Ipsos-en txostenean azaldu.
6Irtenbideak
Kultura Idatziaren Jasangarritasunaren Behatokiak premiazko ekintza bat eskatzen du, Administrazioaren aldetik lege argiak, eskubideen kudeaketa aktiboa, gardentasuna, hezkuntza, kontzientziazio-kanpainak, lankidetza publiko-pribatua eta sektore publikoaren rol eredugarria, besteak beste:
Eduki editorialaren erabilerari dagokionez anbiguotasunak eta salbuespenak ezabatuko dituen legedi argia.
Erakundeen gardentasuna eduki babestuen erabilerari eta zabalkundeari dagokionez, egile-eskubideen lizentziaren bitartez berrerabilera horretarako.
Egile-eskubideei buruzko trebakuntza hezkuntzaren maila guztietan eta Herri Administrazioetan.
Sentsibilizazio-kanpaina iraunkorrak, arreta jarriko dutenak edukiaren balioan, egilearen errespetuan eta pirateriaren ondorioetan.
CEDROk sustatutako ekimena
2025 © Centro Español de Derechos Reprográficos